Nieuwsbrief

Via onze nieuwsbrief houden we de leden op de hoogte van het laatste nieuws. Schrijf je in via deze link. ...

Meer lezen | Meer lezen

Nieuwe website Horti Consult

De nieuwe website van Horti Consult is vanaf heden online. Zoals u ziet is de site in een nieuw modern jasje gestoken. Ook de foto's van onze adv...

Meer lezen | Meer lezen

reisverslag Marokko 10-13 november 2008

Terug naar het overzicht

Reis naar Marokko van 10-13 november

Algemeen
Onze eerste indruk bij het aankomen is dat het een vrij moderne dynamische indruk maakt. Er wordt veel gebouwd. Marokko heeft 30 miljoen inwoners. Hoofdstad is Rabbat, Casablanca heeft 6 miljoen inwoners, Marakech heeft 4 miljoen inwoners en Agadir bekend van tuinbouw en visserij heeft 2 miljoen inwoners. Deze stad  is sinds de aardbeving van 1960 sterk gemoderniseerd. Veel nieuw asfalt en rotondes zorgen voor snelle verbinding  hoewel het bereiken van de tuinbouwgebieden over slechte(secundaire wegen) wegen gaat. Door de vele kuilen in het asfalt wordt hier meer naast de weg gereden dan op de weg. De kassen, bestaande  uit palen van hout of soms ijzer hebben een hoogte van 5  tot 7 meter. Over deze palen zijn draden  gespannen waarop  een folie of netgaas is aangebracht. De kasconstructie geeft de mogelijkheid om kassen van 5 tot  15 ha aaneen te bouwen. Alle teelten vinden nog plaats in de grond, substaatteelt komt nog niet voor in Marokko.  Qua gebieden zijn Israël, Mexico en Marokko met elkaar te vergelijken. Plantafstand bedraagt gemiddeld 2,2 tot 2,5 planten per m2. Bij cherrytomaten: Plantafstand start met 2,5 en gaat naar 4.0 planten per m2, 70 procent wordt geënt op beaufort en slechts 10 procent op maxifort. De prijs is hierbij bepalend.
Qua advies komt objectief advies nu opzetten. Tomaat is het hoofdgewas , daarna paprika , puntpaprika, aubergine en bonen.   De oppervlakte van de bedekte teelten bedraagt 12000 hectare. 70 procent bedraagt hiervan losse tomaten.  De handel loopt voornamelijk via Frankrijk. In de toekomst wil men dit via  Tanger laten verlopen (grote havenstad in het noorden van Marokko. Afstand van Agadir tot Tanger is 950 km.  Prijs van tomaten voor de teler was vorige week nog 40-50 cent (euro) nu is de prijs 70 cent , waar men zeer tevreden over is. De kostprijs van tomaten 20 cent  Voor 25 cent extra staan deze in Europa. Plantkosten zijn 40 cent  per plant. Zaadkosten van Marokaanse rassen is een derde van Nederlandse rassen Er wordt wel steeds meer gezamenlijk ingekocht zoals kalisalpeter (met meerdere vrachtschepen tegelijk).  De zaadprijzen zijn met 12 procent gestegen. Er wordt in het algemeen in juli-augustus geplant en in mei is het einde teelt. Produkties liggen tussen de 20 en 30 kg, maar er wordt veelal gesproken over exportprodukties. Deze bedraagt tussen de 50-70 procent. Produktie per week 0,5 kg in de winterperiode. Trend is om iets vroeger te planten voor een betere produktie. Latere plantingen na 20 augustus hadden minder problemen met meeldauw en een betere produktie. De bedrijven zien er zeer netjes uit en er worden vrij grote bedrijven gesticht algemeen tussen de 50-100 hectare. Dit zijn allemaal netkassen, zonder verwarming maar allemaal met flinke hoogten tot maximaal 6 meter die stuk voor stuk zeer goed afgegaasd zijn. Gaten in de netten worden over algemeen snel dichtgemaakt. De plagen zoals witte vliegen vormen hierdoor geen grote problemen. De toegang tot de netkassen zijn voorzien van sluizen waarbij men meerdere netten die strak tegen elkaar zijn gespannen moet passeren. Eventuele insecten worden zo van de kleding afgehaald. Omdat gèèn energie wordt gebruikt zijn vooral schimmels zoals  botrytis, cladosprium en meeldauw een groot probleem.Er wordt veel zwavel gespoten waardoor er veel residu op de tomaten zichtbaar is. Op alle bedrijven wordt er met hommels gewerkt(prijs tussen de 40 en 50 euro per kast) maar onze indruk was dat er sommige bedrijven duidelijk te zuinig werd ingezet. De bevlieging wordt meestal gedaan door hommels 4 kasten per hectare.  Chemische ontsmetting gebeurt veelal met metannatrium.
Arbeidskosten zijn laag tussen de 5 en 6 euro per dag. Marokko is het eerste land waar we gezien hebben dat veel eigen inwoners ook daadwerkelijk meehelpen in de teelt. De vraag is hoelang nog?  Beschikbaarheid van het personeel is dan ook geen probleem. De laatste jaren doen er zich wel met regelmaat stakingen voor. Dit komt mede doordat in de bouwsector 20 procent meer betaald wordt. Van de Marokkaanse bevolking is  70 procent , 30 jaar en jonger en 40 procent is  jonger dan 18 jaar.
Grondkosten liggen tussen de 10.000 en 20.000 euro per hectare. De kas kost tussen de 3,5 en 4 Euro per m2. Rente percentage 4-7 procent. Marokkaans bedrijf hoeft maar 4 procent BTW te betalen voor een buitenlands bedrijf is dit 30 procent Er zijn nog nauwelijks drainagesystemen aanwezig. Wel wordt er steeds meer jaarlijks gewerkt met een verhoogde(vanwege het soms binnenregenen) bed van nieuwe grond en voorzien van plastic. Ook wordt er gewerkt met druppelslangen of t-tape. Water komt van de stuwmeren of van een eigen gemaakte bron op 200-300 meter.  Doordat er weinig regen is gevallen de laatste jaren moet het water van steeds grotere diepte  worden gehaald. Twee weken geleden heeft het drie dagen geregend, er is nu voldoende water. Het regent op jaarbasis maximaal 200 mm. Meststoffen zijn zeer hoog qua prijs. 3-5 keer zo hoog dan vorig jaar. Bronwater bevat weinig natrium. Waterkosten zijn 10 cent per m3. Put kost 150 euro per strekkende meter.  In het noorden is voldoende water , maar slecht van kwaliteit en  het klimaat is niet zo goed als in Agadir. Er wordt nu een start gemaakt met osmose 1500000 m3 per jaar.
De minimumtemperaturen dalen hier niet lager dan 7 graden. Overdag een instraling tussen de 800-1000 joules.(4 tot 5 keer zoveel licht als Nederland). Met een maximumtemperatuur van 27 graden. In de winter en in de zomer maximumtemperatuur van 35 graden Een aantal bedrijven zien nog meer toekomst in Dahkla (in het zuiden van Marokko)vanwege de ruimere beschikbaarheid van water. Ook Senegal wordt hierbij steeds genoemd vanwege het mildere klimaat.
De kostprijs van de geteelde producten is laag , maar de transportkosten zijn daarentegen hoog. Door de lage kosten voor arbeid wordt er enorm tijd gespendeerd aan het netjes verpakken en handmatig uitsorteren. Automatisering kent men niet.
Elektriciteit wordt opgewekt met gas en via stuwmeer 50 procent komt uit Spanje,  er zijn nu wat proeven met windenergie. Ekoteelt zet niet hard door vanwege de hoge teeltkosten en de te weinig hier tegenover gestelde verkoopprijs. Vooral de laatste 2 jaar is de prijs te laag t.o.v. traditioneel telen.
Enza zaden ; hoofdras Pitenza 700 hectare  trostomaten  hiervan 40 procent aandeel 400 hectare. Zaad wordt door de Enza opgekweekt in Marokko zelf 
5000 hectare tomaten in dit gebied. 400 hectare is paprika Ferrari, Special, Spider en Fiesta. In het open veld is het hoofdgewas courgette Grootste plaag zijn de aaltjes en yellow leaf virus. Vydate is nog toegelaten, rugby en nemacur biologisch middel dacytol(extract van de hot pepper).
Er is 10.000 hectare groententeelt.
Bonen, meeste geteelde rassen zijn  boogy en coco. In de bonen zijn roest en botrytis de grootste problemen. Er wordt 4 keer per week geoogst voor een goed kwaliteit.  In Agadir staat ongeveer 450 hectare bonen(Quality Bean, merk van Karel van Oers) Produktie voor de bonen is dit 2,5 kilo per m2. Voor de paprika is dit 6 kilo per hectare
Er wordt ook bladgeplukt, dit is afhankelijk van het volgroeien, soms 2 keer per week. Via de t-tape wordt er 2 keer per dag water gegeven.In mei en augustus zijn de kassen leeg.
Bonen staat op 35 cm in de rij met 2 meter padafstand. Geënt en getopte planten, ras alvi van Gautier De laagste temperatuur is 5 graden, nachtemperatuur gemiddeld 8 graden en overdag 27 graden dus het gewas slaat gemakkelijk nat. Er wordt niet verwarmd. Comaprim is een pakstation. Comaprim staat voor Cooperatie Marokka Primato. De Cooperatie bestaat uit 15 telers met een oppervlakte van 300 hectare.
Pakstation starttijden van 9.00-11.00 uur voor aanvoer van het product en men werkt tot 16.00 uur. Een echte lunch pauze kent men niet. Omdat binnen het bedrijf  niet alles  goed op elkaar afgestemd is zijn er wel werk onderbrekingen waardoor men moet wachten tot nieuw product wordt aangevoerd bij de sorteerlijn.  Tomaten zijn vrij hard,maar worden goed op kleur geoogst.  De verschillen van trossen of grofheid van losse tomaten worden in het pakstation weggewerkt door voor elk soort tomaat een afzet te regelen. Bewaartemperaturen: 5 graden voor de paprika en 7 tot 8 graden voor de tomaten Pitenza geënt op Propsero. Deze onderstam is het meest geschikt voor fijne tomaten ( specialtype). De teelt van tomaten maar ook voor alle andere gewassen heeft de meeste  last van nematoden. Nu nog wordt dit met nemacide nog tegen gegaan maar het is niet de oplossing.  Een oplossing zou steenwol zijn maar dit is geen optie voor hun er wordt vooral op korte termijn gedacht en dat is vooral nu geld verdienen. Een onafhankelijk  Proeftuin of Proefstation kent men niet in  Marokko. Alleen een enkel zaadbedrijf zet voor hun eigen rassen proeven op(zoals Syngenta). De verhoogde kostprijs is de belemmering om nieuwe teeltmethode te ontwikkelen.  Grond kopen kan alleen met Marokaanse nationaliteit. Dit kost hier: 20.000 Euro per hectare.
In 2 dagen staat het product in Perpignan. Van hieruit gaat het product verdere Europa in.  Kostprijs per kilo is hier 40 cent  per kilo.
Prijs op dit moment is 70 eurocent per kilo. Transportkosten zijn 40 cent per kilo. De kasconstucties zijn wel berekend op het tegenhouden van witte vlieg, maar trips was toch op enkele bedrijven sterk aanwezig.  Biologische ondersteuning was te beperkt om het goed aan te pakken.
Er is op sommige plaatsen residu zichtbaar. Er wordt met sulfaat gespoten om de mijten te stoppen. Veel nieuwe producenten van Spaanse hommels wordt er gemeld. GrowGroup
Growgroup heeft 2 vestigingen in het noorden en 1 in het zuiden we hebben gekeken naar de opkweek van prei en. Paprika en tomaten planten zijn max 1 dag onderweg, 140 stuks in 1 doos, courgette plant 0,08. Periode qua drukte loopt van juni tot september preiopkweek eerst op een potje op een tray om de wortels meer te laten vertakken. Later wordt tray op kokos gezet voor meer wortels Bonen worden 1,5 per m2 gezet.  Aardbeien zijn vooral bedoeld voor de Franse en Spaanse markt. Ook zien we hier meer gezaaide opkweek. Er zijn 5  plantenkwekers in Agadir , waarvan de Growgroup de grootste is. Voor plantenopkweek is het klimaat erg gunstig.  nachttemperatuur op 12-15 en overdag 25-27 graden. Licht overdag 900-1000 joules. Alleen voor de kieming is extra warmte  nodig of wordt juist te hoge temperatuur voor komen door gebruik te maken van klimaattunnels. Veel werk in de plantenkwekerij wordt met de hand gedaan. Automatisering is er weinig te vinden. Veel grondstoffen , materialen worden van uit Nederland aangevoerd. Hygiëne staat voorop. Men is er op gericht om clavibactor en peppinovirus te voorkomen. Produktiebedrijf AZURA, vestiging van17 hectare, in het verleden had men 30 hectare, nu 5 hectare.. Er wordt 3 keer per dag gedruppeld 900 cc per druppelaar 120 mensen op deze oppervlakte, cherrietomaten 17 kilo per uur.
Kruidenteeltbedrijf bij AZURA: 14 hectare kruidenteelt. De afzet van de kruiden is gericht op Frankrijk en Nederland. Het gaat altijd om verse kruiden die gesneden wordt en niet in potjes als bewortelde plant wordt aangevoerd. Het klimaat voor het telen van kruiden is gunstig. Het droge klimaat geeft  een goede stevigheid van de kruidplanten. Vooral aan de verwerking en verpakking wordt veel aandacht besteed. Door de kruiden direct na oogst en verwerking te koelen blijft de houdbaarheid goed. Bij de teelt wordt het gebruik van chemische middelen zoveel mogelijk beperkt.  Bij de bieslook word er aardbeienplanten als bankerplant weggezet. Men  hoeft dan alleen de deze planten te bestrijden voor de trips. Bij Bieslook wordt iedere nacht het scherm dichtgetrokken om warmer te kunnen blijven waardoor geen groeiremming ontstaat.

Conclusie
Marokko heeft zeker perspectief als producerend land voor de groenteteelt. De arbeid is er goedkoop, voldoende beschikbaar. De kosten zijn over het algemeen laag, maar de transportkosten hoog. Ook de beschikbaarheid van het water zal zeker in de toekomst een remming geven op de ontwikkeling van dit gebied. Ook op het gebied van zichtbare residu is nog het een en ander te verbeteren. Veel informatie gegeven door Enza, Syngenta en Growgroup zijn verwerkt in het 1e algemene gedeelte.

Horti-Consult International BV wil eerder genoemde bedrijven bedanken voor hun geboden gastvrijheid en voor de informatieverstrekking. We hebben hierdoor een goed beeld gekregen van het Marokkaanse land. Nogmaals bedankt